چقدر از پول خارجي‌ها در ايران است؟

24-aryana

امروزه سرمايه‌‌هاي خارجي يكي از منابع بسيار مهم در تامين منابع مالي پروژ‌ه‌هاي سرمايه‌گذاري در هر كشوري به حساب مي‌آيند. البته اين نوع سرمايه‌گذاري‌ها جز نفع مالي، مواهبي چون ارتقاي تكنولوژي، توسعه و بهبود ساختارهاي مديريتي،‌ بهبود كيفيت كالاها، خدمات و ارتقاي عملكرد نيروي انساني داخلي، ايجاد بازارهاي صادراتي و حركت به سمت اقتصاد آزاد را به همراه دارند.

كمبود منابع هر كشوري، بهترين دليل براي آن است كه مديران و سرمايه‌گذاران به دنبال جذب منابع در كشورهاي ديگر باشند. در علم اقتصاد جذب منابع از كشورهاي ديگر را سرمايه‌گذاري خارجي مي‌نامند كه معمولا به دو شيوه انجام مي‌گيرد: سرمايه‌گذاري پورتفوليوي خارجي (FOREIGN PORTFOLIO INVESTMENT=FPI) و سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي(FOREIGN DIRECT INVESTMENT=FDI) . پژوهش‌ها نشان مي دهند سرمايه گذاري مستقيم خارجي به هر علت و شكلي كه صورت پذيرد، اثرات قابل ملاحظه‌اي روي متغيرهاي كلان اقتصادي از جمله کاهش نرخ بهره، کاهش نرخ ارز، افزايش رشد اقتصادي، افزايش درآمد مالياتي دولت، کاهش بدهي دولت، بهبود توزيع درآمد، انتقال تکنولوژي، افزايش اشتغال، توسعه صادرات، کاهش واردات و تاثير مثبت در تراز پرداخت ها دارد. همين موضوع اهميت جذب سرمايه‌هاي خارجي را نشان مي‌دهد. در اين نوشته ابتدا تعريفي مختصر از انواع سرمايه‌گذاري‌هاي خارجي ارايه مي‌شود. سپس بر اساس آمار اخيري كه موسسه انكتاد ( جولاي ۲۰۱۱) ارايه كرده است، شاخص سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي در سال ۲۰۱۰ در دنيا و ايران بررسي و با كشورهاي منطقه مقايسه مي‌شود.

انواع سرمايه‌گذاري خارجي و ويژگي‌هاي آنها

سرمايه‌گذاري پورتفوليوي خارجي FPI. در اين حالت سرمايه‌گذار خارجي در اداره واحد توليدي نقش مستقيم نداشته و مسئوليت مالي نيز متوجه وي نيست. از انواع اين سرمايه‌گذاري‌ها مي‌توان به خريد اوراق قرضه و سهام شركت‌ها در معاملات بورس و قبوض سپرده در بانك‌هاي خارجي اشاره كرد. مهم‌ترين ويژگي سرمايه‌گذاري پورتفوليوي خارجي FPI، فرار بودن آن است. يعني هر زمان سرمايه‌گذار خارجي اراده كند مي‌تواند با فروش اوراق و سهام شركت، سرمايه‌اش را از بانك‌ها برداشته و آن را به كشور خود يا ساير كشورها منتقل كند.

سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي FDI. تعريف موسسه انكتاد از اين نوع سرمايه‌گذاري عبارت است از سرمايه گذاري كه متضمن مناسبات بلندمدت بوده و منعكس‌كننده كنترل و نفع مستمر شخصيت حقيقي يا حقوقي مقيم يك كشور در شركتي واقع در خارج موطن سرمايه‌گذار باشد. به‌عبارت ساده‌تر سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي به‌منظور كسب منفعت دايمي و هميشگي در كشوري غير از كشور سرمايه‌گذار صورت مي‌گيرد و نتيجه آن كسب حق‌راي موثر در مديريت شركت است. مثلا ايجاد شعبه‌اي از شركت ال‌جي در ايران يا تاسيس فروشگاه‌هايي مدرن كه اخيرا در تهران شروع به فعاليت كرده‌اند با مالكيني كه سرمايه خود را از خارج از ايران آورده‌اند، نوعي سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي به حساب مي‌آيد.

بلندمدت بودن سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي نيز از ويژگي‌هاي مهم آن به حساب مي‌آيد و به همين منظور اين نوع سرمايه‌گذاري موثرترين و واقعي‌ترين نوع سرمايه‌گذاري خارجي است که در واقع، يکي از چرخه‌هاي اقتصاد جهاني نيز به‌شمار مي‌آيد. در اين نوع سرمايه‌گذاري، سرمايه‌گذاران خارجي به شکل مستقل يا مشارکتي در توليد و ساخت کالا، استخراج مواد اوليه و ساير مراحل فعاليت اقتصادي در کشور ميزبان حضور مي‌يابند. اين شيوه نسبت به FPI دو مزيت قابل توجه دارد.

  • استفاده از منابع FDI، مضرات FPI نظير تضمين سود، تعهد دولت و در نتيجه بحران بدهي‌ها را ندارد.

  • در اين شيوه، سرمايه‌گذاران خارجي با انگيزه افزايش سود خود تکنولوژي‌هاي پيشرفته و سيستم‌هاي مديريتي به كشور ميزبان وارد مي‌كنند.

با توجه به ويژگي‌هاي مطرح‌شده براي انواع سرمايه‌گذاري‌هاي خارجي، در بيشتر تحليل‌هاي اقتصادي از جمله اين مقاله، به بررسي وضعيت جذب سرمايه‌گذاري از نوع FDI به عنوان شاخص سرمايه‌گذاري خارجي پرداخته مي‌شود.

روند سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي FDI در دنيا

همانگونه كه در شكل ۱ مي‌بينيد جذب سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي در جهان از حدود ۲۰۰۰ ميليارد دلار در سال ۲۰۰۷ به حدود ۱۲۵۰ ميليارد دلار در سال ۲۰۱۰ كاهش يافته است.كاهش ۳۷ درصدي شاخص FDI در جهان حكايت از ركود اقتصادي در دنيا طي اين سال‌ها دارد. بهبود شرايط اقتصادي از اواخر سال ۲۰۰۹ و اوايل ۲۰۱۰ در برخي كشورها منجر به رشد اندك FDI در سال ۲۰۱۰ شده است.

شكل۱٫   شاخص سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي در دنيا (FDI ـ ميليارد دلار)

در شكل ۲ سهم هر كدام از اقتصادهاي دنيا از شاخص FDI نشان داده شده است. در سال ۲۰۱۰ ، ۵۲ درصد از سرمايه‌گذاري‌هاي مستقيم خارجي در كشورهاي در حال توسعه جذب شده است.  

 

 

شكل ۲٫  روند سهم كشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه از سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي در دنيا (FDI ـ ميليارد دلار)

۲۰ كشور برتر در جذب سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي در سال ۲۰۱۰

در سال ۲۰۱۰ همچون سال‌هاي گذشته، امريكا بهترين كشور در جذب سرمايه‌گذاري خارجي است. شكل ۳ بيست كشور برتر در شاخص FDI را نشان مي‌دهد. همانگونه كه ملاحظه مي‌كنيد عربستان ـ يكي از كشورهاي منطقه ـ به عنوان يازدهمين كشور موفق در جذب FDI  جزو اين گروه است. در گزارش انكتاد، رتبه ايران در سال ۲۰۱۰، ۱۲۹ اعلام شده  كه اين رتبه نسبت به سال قبل ۱۳ رتبه ارتقا را نشان مي‌دهد كه حاكي از بهبود فضاي كسب‌و‌كار در ايران است.

شكل ۳٫  بيست كشور برتر در جذب سرمايه‌گذاري خارجي سال ۲۰۱۰  (FDI ـ ميليارد دلار)

سهم ايران از سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي

شكل ۳، روند شاخص FDI را  براي ايران از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰ نشان مي‌دهد. همان‌گونه كه مشخص است خوش‌بختانه شاخص FDI  در سال ۲۰۱۰ نسبت به سال گذشته ۲۰ درصد رشد داشته است. مقايسه نمودار FDI ايران با دنيا نيز مويد اين موضوع است كه سال‌هاي ركود جهاني، وضعيت ايران نسبت به دنيا بهتر بوده و شاخص FDI يا ثابت بوده و يا با رشد مواجه بوده است. چنين تحليلي هرچند اميدواري نسبي به ما مي‌دهد اما تاحدودي ساده‌انگارانه و دور از واقعيت‌هاي پيرامون است. زيرا سهم ايران به عنوان يك كشور در حال توسعه از ۵۲ درصد سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي كه در سال ۲۰۱۰ نصيب كشورهاي در حال توسعه و در حال گذار شده، تنها نيم درصد برده است. يعني در سال گذشته از حدود ۶۵۰ ميليارد دلار سرمايه‌ بالقوه‌اي كه در دنيا به دنبال مكاني سودآور و مناسب براي سرمايه‌گذاري بوده، تنها سرمايه‌گذاران ۳٫۶ ميليارد دلار،  ايران را به عنوان گزينه‌اي مناسب براي سرمايه‌گذاري انتخاب كرده‌اند. وضعيت از اين تاسف‌بارتر مي‌شود كه متوجه شويم عربستان ـ كه از لحاظ دارابودن نفت به‌عنوان منبعي با پتانسيل بالا در جذب سرمايه مشابهت زيادي با ايران دارد ـ  ۸ برابر از ما در جذب سرمايه‌گذاري خارجي موفق‌تر بوده است. يا حتا كشور تركيه كه به نسبت شرايط جغرافيايي نزديك‌تري به ايران دارد سه برابر ايران سرمايه‌هاي مستقيم خارجي جذب كرده است.  

شكل ۴٫   شاخص سرمايه‌گذاري مستقیم خارجي در ايران (FDI ـ ميليارد دلار)

در شكل ۴ شاخص FDI ايران در مقايسه با كشورهاي منطقه آورده شده است. همان‌گونه كه مشخص است ايران در مقايسه با كشورهاي منطقه تنها از دو كشور عمان و اردن وضعيت بهتري دارد. حتا با وجودي كه سرمايه‌گذاري در كشور امارات، تركيه و عربستان از سال ۲۰۰۸ تحت تاثير ركود جهاني به شدت كاهش يافته ـ براي مثال نرخ رشد FDI در امارات در سال ۲۰۱۰ نسبت به سال ۲۰۰۸  منفي ۷۰ درصد بوده است-  اما هنوز هم فاصله قابل توجهي با ايران دارند.

 

شكل ۵٫   مقايسه شاخص سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي ايران با كشورهاي منطقه (FDI ـ ميليارد دلار)

نتايج منتشرشده انكتاد در مورد شاخص FDI باز هم به ما يادآوري مي‌كند آن‌چه هستيم با آنچه بايد باشيم و از آن مهم‌تر مي‌توانيم باشيم، فاصله قابل‌توجهي دارد. پتانسيل‌‌ ايران در سرمايه‌گذاري بخش صنعت به‌ويژه نفت اگر بيش‌تر از قطر و عربستان نباشد، كمتر نيست، قابليت ايران با داشتن طبيعت دل‌انگيز و متفاوت و قدمتي چندين هزار ساله و ساير جاذبه‌هاي توريستي به مراتب بيش از كشوري مانند تركيه است. به نظر مي‌رسد آن چه باعث شده نتوانيم از چنين پتانسيل‌هايي بهره ببريم ضعف سياست‌هاي كلان ما در جذب سرمايه‌هاي سرگردان خارجي است كه به دنبال فضايي مناسب براي سرمايه‌گذاي مي‌گردند.