مدل کسب‌وکار در صنعت پالایش: فرصت‌ها و تهدیدها

aryana15-95-04-21

بخش مهمی از تصمیمات استراتژیک سازمان‌ها وابسته به رصد تغییر و تحول در روش‌ها و مدل‌های کسب‌وکار است. به طور خلاصه، مدل کسب‌وکار نشان دهنده روشی است که سازمان از طریق آن به خلق ارزش می‌پردازد. به همین دلیل تغییر در این روش‌ها سبب شکل‌گیری پویایی‌های رقابتی* در بازار می‌شود. پویایی‌های رقابتی صنایعی را که تا پیش از آن به صورت یکپارچه طبقه‌بندی می‌شدند به مجموعه‌ای از خرده صنایع تبدیل می‌کند و این اتفاق سرآغاز شکل‌گیری گونه‌های جدید کسب‌وکار و پیدایش افق‌های نو در محدوده صنایع قبلی است.

بخشی از افراد با شنیدن واژه پالایش، این صنعت را محدود در فرایند تبدیل نفت خام به فرآورده‌های نفتی می‌دانند. اما نگاهی به صنعت پالایش در دنیا نشان می‌دهد که کسب‌وکارهای مختلفی در محدوده مرزهای سنتی این صنعت شکل گرفته و ظاهر این صنعت را با تغییر و تحول روبرو ساخته‌اند. موقعیت جغرافیایی، الزامات ویژه زیست محیطی، برنامه‌های توسعه صنعتی و اولویت‌های ملی مهمترین محرک‌های تغییر جهانی مدل کسب‌وکار صنعت پالایش در سال‌های اخیر بوده‌اند.

بررسی آمار و اطلاعات فعالیت واحدهای پالایشگاهی در نقاط مختلف دنیا نشان می‌دهد عمده شرکت‌های پالایشی در سه قاره اروپا، آسیا و امریکای شمالی واقع شده‌اند و سهم این مناطق از پالایشگاه‌های فعال به ۷۸ درصد از کل واحدهای موجود در سراسر دنیا می‌رسد. با این حال، مطالعه روند توسعه پروژه‌های پالایشگاهی بیانگر آن است که ظرفیت پالایش در کشورهای واقع در اروپای غربی رو به کاهش است و شرکت‌های پالایشگاهی این کشورها در تلاش‌اند تا بخشی از ظرفیت خود را به سایر مناطق، و در راس آنها به منطقه خاورمیانه منتقل کنند. به همین دلیل حجم سرمایه‌گذاری در طراحی و اجرای پروژه‌های پالایشگاهی در منطقه خاورمیانه در سال‌های اخیر افزایش یافته است و شرکت‌های بین‌المللی به صورت مستقل یا در قالب تشکیل کنسرسیوم‌هایی با مشارکت دولت‌ها و شرکت‌های محلی رو به سوی ایجاد واحدهای پالایشگاهی آورده‌اند. این روند علاوه بر تامین الزامات زیست محیطی کشورهای اروپا، سبب کاهش هزینه حمل‌ونقل نفت خام برای شرکت‌های اروپایی خواهد شد و با توجه به بازار بسیار بزرگ و جذاب مصرف فرآورده‌های نفتی در آسیا و افریقا توان رقابت این شرکت‌ها را در بلندمدت افزایش می‌دهد.

در سوی دیگر، تحول در روش خلق ارزش از طریق گسترش فعالیت‌ها سبب شکل‌گیری مجموعه‌ای از خرده صنایع پالایشی شده است. مروری بر روش‌های متنوع خلق ارزش در پالایشگاه‌های سراسر دنیا نشان می‌دهد که شرکت‌های پالایشی برای افزایش توان رقابتی خود پنج استراتژی عمده را برگزیده و نسبت به بازسازی مدل کسب‌وکارشان بر اساس آنها اقدام کرده‌اند. این پنج استراتژی شامل یکپارچگی با صنایع بالادستی، یکپارچگی با صنایع پایین‌دستی، متنوع‌سازی کسب‌وکار، توسعه محصول و توسعه بازار هستند. انواع روش‌های خلق ارزش در هر کدام از این استراتژی‌ها را در جدول زیر مشاهده می‌کنید.

بهره‌گیری از هر کدام از این استراتژی‌ها وابسته به شرایط محیطی و مولفه‌هایی مانند میزان دسترسی به منابع نفت خام، میزان دسترسی به بازارهای مصرف، میزان توسعه صنعتی و ساختار بازار مصرف، شرایط جغرافیایی و بلوغ تکنولوژیک است. برای مثال، شرایط جغرافیایی کشور روسیه سبب تمایل شرکت‌های پالایشی این کشور برای ورود به حوزه خدمات حمل‌ونقل فرآورده‌ها شده است. کشور آلمان نیز به سبب موقعیت ژئوپلتیک در قلب اروپا فرصت مناسبی برای توسعه مدل کسب‌وکار پالایشگاهی به حوزه خدمات ذخیره‌سازی فرآورده‌های نفتی فراهم آورده است. توان مهندسی بالای ژاپن و کره عملا سبب ورود شرکت‌های پالایشی این کشورها در حوزه اکتشاف و استخارج و ارائه خدمات فنی مهندسی در صنعت نفت شده است. به علاوه کشورهایی که برنامه‌های متمرکزی برای توسعه صنعتی دارند، فرصت خوبی برای تغییر مدل کسب‌وکار پالایشگاه‌ها در جهت توسعه محصولات ویژه فراهم آورده‌اند. در میان نقاط جغرافیایی مختلف، شرایط اقتصادی، جغرافیایی و صنعتی ایالات متحده امریکا سبب توسعه مدل کسب‌وکار شرکت‌های پالایشی این ناحیه در هر پنج استراتژی شده است و شرکت‌های زیادی در امریکا علاوه بر اداره پالایشگاه، در حوزه‌های بالادستی و پایین‌دستی نفت فعالیت می‌کنند، یا با پیوند با دیگر صنایع از تنوع ناهمگون در مدل کسب‌وکارشان بهره گرفته‌اند.

فرصت‌ها و تهدیدهای صنعت پالایش کشور

صنعت نفت از دیرباز نقش پررنگی در اقتصاد ملی ایران و درآمدهای ارزی کشور داشته و رصد تحولات مدل کسب‌وکار در این صنعت از اهمیت استراتژیک برخوردار است. به همین دلیل شناسایی روند آتی مدل ارزش آفرینی در این صنعت و پیش‌بینی استراتژی‌های مناسب برای بهره‌گیری از فرصت‌های پدیدآمده از مهمترین وظایف استراتژیست‌های فعال در صنعت نفت است. جمع‌بندی‌های ذیل حاصل تحلیل تصویر کلان تغییر و تحولات مدل کسب‌وکار صنعت پالایش به عنوان بخشی از صنعت نفت است:

·         افزایش حجم سرمایه‌گذاری شرکت‌های بین‌المللی در خاورمیانه، به ویژه شرکت‌های بزرگ نفتی اروپا، شدت رقابت را در منطقه افزایش خواهد داد. عمده‌ترین محرک‌های افزایش شدت رقابت در منطقه خاورمیانه شامل کاهش هزینه تمام شده شرکت‌های اروپایی نسبت به گذشته و برتری تکنولوژیک آنها در حوزه پالایش است. بدین ترتیب این شرکت‌ها قادر به اداره واحدهای پالایشگاهی خود با هزینه کمتر خواهند شد و به سبب برتری تکنولوژیک می‌توانند به لحاظ کیفیت فرآورده‌ها به رقیبی جدی برای پالایشگاه‌های منطقه خاورمیانه تبدیل شوند.

·         حضور شرکت‌های بزرگ نفتی بین‌المللی در منطقه خاورمیانه به طور طبیعی سبب توسعه صنعت حمل‌ونقل نفتی می‌شود و این مسئله می‌تواند زمینه‌ساز ورود پررنگ‌تر شرکت‌های حمل‌ونقل نفتی بین‌المللی به خاورمیانه شود. این مسئله علاوه بر آنکه تهدیدی برای شرکت‌های حمل‌ونقل محلی خواهد بود، می‌تواند برای پالایشگاه‌ها فرصتی برای دستیابی به نرخ‌های رقابتی قلمداد شود و آنها بتوانند با توجه به توان عملیاتی شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی بزرگ، فرآورده‌های تولیدی‌شان را به بازارهای دور از دسترس و جدید بفروشند.

·         افزایش ظرفیت پالایشگاهی در منطقه خاورمیانه می‌تواند در میان‌مدت زمینه را برای توسعه مدل کسب‌وکار به سوی خدمات ذخیره‌سازی فراهم کند. چنین تغییری در مدل کسب‌وکار پالایشگاهی هم می‌تواند به عنوان فرصتی برای کسب درآمد از طریق ارائه خدمات تلقی شود و هم اقدام پیشگیرانه‌ای در برابر تهدید ناشی از مازاد عرضه نسبت به تقاضا باشد.

·         رونق صنعت پالایش در منطقه خاورمیانه سبب انتقال تکنولوژی‌های پیشرفته پالایش به این ناحیه خواهد شد. این مسئله ضمن فراهم آوردن فرصت برای تبادل دانش و تکنولوژی زنگ خطری برای پالایشگاه‌های قدیمی خاورمیانه است و به نظر می‌رسد اتخاذ استراتژی توسعه محصول و گسترش تولید محصولات ویژه مانند انواع روغن‌ها و مشتقات نفتی می‌تواند ریسک این پالایشگاه‌ها را در رقابت برای تولید فرآورده‌های اصلی باکیفیت کاهش دهد.

پالایشگاه‌های داخلی باید با در نظر گرفتن این فرصت‌ها و تهدیدها استراتژی مناسب را برای تغییر و تحول مدل کسب‌وکارشان انتخاب کنند و تدبیری برای اجتناب از گرفتار شدن در امواج سهمگین پویایی‌های رقابتی بیندیشند.

استراتژی‌های عمده تحول در مدل کسب‌وکار پالایشگاهی در دنیا

مدل

مولفه ها

ورود به کسب و کارهای بالادستی

یکپارچگی با کسب و کار اکتشاف و استخراج؛ خدمات حمل و نقل و انتقال نفت خام؛ خدمات ذخیره سازی نفت خام؛ یکپارچگی با کسب و کارهای ناهمگون بالادستی

ورود به کسب و کارهای پایین دستی

توزیع فرآورده های نفتی (جایگاه های پخش)؛ خدمات حمل و نقل و انتقال فرآورده های نفتی؛ خدمات ذخیره سازی فرآورده های نفتی؛ سوخت رسانی دریایی و هوایی

متنوع سازی کسب و کار

یکپارچگی با صنعت برق؛ یکپارچگی با صنعت پتروشیمی؛ خدمات نگهداری و تعمیرات؛ خدمات تامین و تدارک تجهیزات؛ تنوع ناهمگون (صنایع نامرتبط با نفت)

توسعه محصول

تمرکز بر تولید روغن­‌های خودرو؛ تمرکز بر تولید روغن­‌های صنعتی؛ تمرکز بر تولید حلال­‌ها، مشتقات سولفور و محصولات صنعتی مشابه؛ تمرکز بر تولید آسفالت ویژه بزرگراه و باند فرودگاه

توسعه بازار

توسعه بازار محلی؛ توسعه بازار منطقه­‌ای؛ توسعه بازار بین‌­الملل؛ ائتلاف با شرکت­‌های نفتی منطقه‌­ای

 

نویسنده: سید حسین جلالی